دانش فضایی

دانش فضایی

صفحه نخست . مقاله‌های علمی . نجوم و سیاره‌شناسی . سفری به دنیای سیارات فراخورشيدی

 

پنجشنبه, ۲ آذر ۱۳۹۶

این مطلب تا کنون ۱۸۴۲۹ بار خوانده شده است

دو‌شنبه، ۳۰ مرداد ۱۳۸۵

سفری به دنیای سیارات فراخورشيدی

 
سفری به دنیای سیارات فراخورشيدی

تا چند سال پیش اگر با شما از سیاراتی صحبت می‌کردند که به دور ستارگانی به غیر از خورشید در حال چرخشند احتمالا گمان می‌کردید با موضوعی از مباحث داستانهای علمی تخیلی سر و کار دارید و البته حق هم با شما بود . تا مدتی طولانی بحث سیارات فراخورشیدی یا ExoPlanet تنها به مباحث نظری سیاره‌شناسان محدود می‌شد.

 

جو سیاره فراخورشيدی اچ.دی 209458 بی توسط موج سهمگین تابشی ستاره مادر به دوردست‌ها پرتاب می‌شود

جو سیاره فراخورشیدی اچ.دی 209458 بی توسط موج سهمگین تابشی ستاره مادر به دوردست‌ها پرتاب می‌شود

تا چند سال پیش اگر با شما از سیاراتی صحبت می‌کردند که به دور ستارگانی به غیر از خورشید در حال چرخش هستند٬ احتمالا گمان می‌کردید با موضوعی از مباحث داستانهای علمی تخیلی سر و کار دارید و البته حق هم با شما بود . تا مدتی طولانی بحث سیارات فراخورشیدی یا ExoPlanet تنها به مباحث نظری سیاره‌شناسان محدود می‌شد.

نگاهی به عالم ستاره‌ها این ظن را به وجود می‌آورد که اگر  خورشید به عنوان یکی از ستاره‌های کهکشان راه‌شیری که تفاوت چندانی با سایر ستارگان کهکشان ما و دیگر کهکشانها ندارد، صاحب منظومه‌ای از سیارات است، چرا نباید در اطراف ستارگان دیگر نیز سیاراتی در حال چرخش باشند؟  اما کمتر از ۱۵ سال است که این اجرام از روی کاغذ به دنیای واقعی قدم نهاده‌اند و این بار نیز چون همیشه، فناوری پیشرفته و ابزار دقیق و حساس باعث شده تا دریچه جدیدی مقابل چشمان دانشمندان قرار گیرد.

موضوع شناخت و بررسی سیارات فرا‌خورشیدی از دل منظومه شمسی خودمان آغاز گردید. سیارات آشنای منظومه ما اگر چه یکی از کهن‌ترین اجرامی هستند که انسان از قدیم آنها را می‌دیده و درباره آنها فكر می‌كرده است اما شناخت منظومه‌شمسی را باید دانشی بسیار نو به حساب آورد.

در نخستین روزهای عصر فضا، زمانی که انسان اولین كاوشگرها را آماده سفر به جای‌ جای منظومه شمسی می‌نمود، متوجه شد كه از سیارات اطراف خود و از شکل‌گیری و تحول آنها اطلاعات كافی، درست و قابل اطمینانی در اختیار ندارد. در چنین زمانی بود که دانش جدیدی با ترکیب رشته‌های زمین‌شناسی، اخترشناسی و فناوریهای فضایی متولد شد که سیاره‌شناسی نام گرفت، دانشی که هدفش بررسی و شناخت سیارات و چگونگی پیدایش آنها و هر آن چیزی بود که در قالب این موضوع می‌گنجید.

این تلاش جذاب و ماجراجویی فکری و فضایی انسان باعث شد تا او قدم به دنیای شگفت‌انگیز و دیر‌آشنای اطراف خود بگذارد و از پس هر لحظه شگفتی‌های بیشتری در باره آن پیدا کند. این حالت برای دانشمندان حس انسانی را تداعی می‌کرد که در خانه‌ای که تمام دوران کودکی خود را در آن پشت سر گذاشته، موفق به کشف اتاقهای تازه و گوشه و کنار‌های ناشناخته‌ای شود.

در کنار این تلاش علمی سؤالی کهن فرصت طرح مجدد یافت. آیا انسان در پهنه بیکران گیتی تنها است؟ آیا تمامی عالم برای او خلق شده است؟ آیا در جایی در میان بیش از 150 میلیارد ستاره راه شیری و میلیاردها کهکشان شناخته شده، خورشید ما ستاره‌ای ویژه است که گوهر دردانه حیات را در بستر خود پرورش داده است؟ برای پاسخ به این پرسش تلاش گسترده‌ای اغاز شد که شاید یکی از مهمترین آنها جستجوی مکانهایی بود که امکان شکل‌گیری حیات در آنها وجود داشت.

حلقه انتخاب در منظومه شمسی بسیار محدود بود . عطارد سیاره بدون جو و تفدیده شانسی برای این موضوع نداشت. جو غلیظ و اسیدی سیاره ناهید (زهره) هم بعید بود اتمسفر مناسبی برای شکل‌گیری حیات و رشد آن بوده باشد. مریخ اگرچه هنوز هم کاندیدای مناسبی برای این موضوع به شمار می‌رود اما فرصت تکامل بخشیدن به حیات را هیچ گاه به دست نیاورده و اقمار دوردست منظومه نیز گزینه‌های خوبی به شمار نمی‌آمدند. پس باید جستجو را به سوی ستارگان سوق داد . جایی که امکان شکل‌گیری و گسترش حیات شاید در دل سیاراتی چون زمین وجود داشته است. حال سؤال این بود كه ایا چنین سیاراتی وجود خارجی دارند!

برای به سر‌انجام رسیدن چنین جستجویی از یک‌سو و از سوی دیگر به جهت پاسخ دادن به سؤال کماکان بحث‌انگیز چگونگی شکل‌گیری منظومه شمسی خودمان بود که طرح جستجوی سیارات فراخورشیدی آغاز شد. جستجویی برای یافتن اجرام بزرگ سنگی یا گازی که به طور مستقل به دور ستاره‌ای تکامل یافته در حال چرخش باشند.

نخستین گامها کمتر از پانزده سال پیش برداشته شد و پس از بررسیهای بسیار، سرانجام نخستین نشانه‌ها از یک سیاره فراخورشیدی در اطراف ستاره ۵۱- فرس‌اعظم به دست آمد. از آن زمان تا‌کنون کاوشها به طور جدی ادامه یافت و با بهبود و پیشرفته‌تر شدن ابزراهای رصدی، دانشمندن تواستند تعداد بیشتری از این سیارات را شناسایی كنند. اگرچه در تعداد سیارات یافت شده بین مراجع گوناگون نجومی اختلاف نظر وجود دارد اما شمارش‌گر پایگاه جستجوی سیارت فرا‌خورشیدی JPL عدد ۱۵۷ را نشان می‌دهد و این نشان از آغاز عصر جدیدی دارد.

به جز یك مورد، باقی سیاراتی كه تاكنون پیدا شده‌اند به طور مستقیم ثبت یا تصویربرداری نشده‌اند. دانشمندان، همه آنها را با بررسی اثری که بر روی ستاره مادر خود می‌گذارند یافته‌اند. بدین ترتیب که در اثر چرخش سیاره به دور ستاره مادر خویش باعث ایجاد تغییراتی در نور دریافتی از ستاره و یا ایجاد تغییراتی در مدار حركتی آن می‌شوند. دانشمندان با ثبت بسیار دقیق اطلاعات دریافتی از ستاره مادر و بررسی داده‌ها، قادر به شناسایی چنین سیاراتی می‌شوند.

اما همانند تمامی عرصه‌های دانش بشری که حل هر مسئله‌ای، دهها پرسش جدید ایجاد می‌کند، یافتن این سیارات هم با خود سؤالات فراوانی را به همراه آورده است. بر خلاف انتظار آنچه که در اطراف ستارگان دیگر پیدا شده است کمتر تشابهی با منظومه خانگی ما دارد. نخست آنکه تمامی سیارات یافت شده از نوع گازی و مشتری‌گون هستند و تا‌کنون هیچ سیاره زمین مانندی کشف نشده است که شاید بتوان این موضوع را به ضعف ابزارهای فعلی مربوط دانست. شاید زمانی که  تلسکوپ فضایی کپلر عازم مدار زمین شود شانس یافتن این گونه سیارات نیز بیشتر شود. اما نکته مهمتری که وجود دارد این است که اکثر این سیارات گازی کشف شده در فاصله‌ای بسیار نزدیك از سیاره مادر خود نسبت به فواصل سیارات در منظومه شمسی قرار دارند. اگر آنها را به منظومه خود منتقل کنیم شاهد خواهیم بود كه سیاره‌ای با جرم بیش از مشتری در فاصله‌ای کمتر از مدار عطارد به دور خورشید می‌چرخد و این با نظرات رایج درباره پیدایش منظومه شمسی تطابق ندارد. آیا این بدان معنی است که ما در نظریات خود در باره پیدایش منظومه دچار اشتباه شده‌ایم؟ آیا ما منظومه‌ای استثنائی داریم؟ هنوز برای پاسخ دادن به این پرسشها بسیار زود است چرا که تنها تعداد بسیار اندكی از سیارات فراخورشیدی كه امكان وجود آنها در کهکشان راه شیری می‌رود را یافته‌ایم و این نسبت اندک برای اظهار‌نظر در موارد مطرح شده کافی نیست.

اما برای ما و با امکانات اندک آماتوری و حتی حرفه‌ای موجود، مشاهده مستقیم یک سیاره دوردست تنها در حد رؤیایی شیرین باقی خواهد ماند. با وجود این می‌توان ستاره‌های مادر برخی از از این منظومه‌ها را حتی با چشمان غیر مسلح نیز رصد نمود. چشم انسان می‌تواند اجرامی تا قدر 6.5 را در شرایط ایده آل ببیند. از بین ۱۵۷ سیاره فراخورشیدی کشف شده، ۴۰ مورد از آنها به دور ستاره‌هایی می‌چرخند که قدر آنها کمتر از ۶ است و بنابراین به راحتی در آسمان دیده می‌شوند. شاید برجسته‌ترین آنها نخستین سیاره کشف شده باشد که به دور ستاره ۵۱ پگاسوس می‌گردد. ستاره‌ای با قدر ۵.۵ در صورت فلکی بزرگ فُرس اعظم. اما رکورد درخشان‌ترین ستاره دارای سیاره‌ای فراخورشیدی از آن ستاره گاما قیفاووس است. ستاره‌ای از قدر 3.22 در صورت فلکی قیفاووس که حتی در آسمان آلوده شهری ماند تهران نیز با چشم غیر مسلح قابل دیدن است. نمونه جالب دیگر ستاره 55 – خرچنگ است. ستاره‌ای از قدر 5.9 که می‌توان با کمک یک دوربین دو چشمی آن را در آسمان یافت. نکته جالب در این‌باره این است که تا کنون ۴ سیاره در اطراف این ستاره کشف شده است . وقتی به سوی این ستاره نگاه می‌کنید در واقع به منظومه‌ای ۴ سیاره‌ای می‌نگرید که در فاصله ۵ سال نوری از زمین قرار دارد.

درسالهای آینده مبحث سیارات فرا‌خورشیدی دید ما را نسبت به آغاز و انجام منظومه شمسی و درک ما را نسبت به گیتی متحول خواهد ساخت. شاید شما هم اگر فرصت رصدی را در شبی صاف به دست آوردید و به سوی یکی از این ستاره ها نگاه کردید، احساس بی‌نظیر رصد‌گرانی را تجربه کنید که به دنیایی دوردست، غیر قابل دیدن(حداقل با ابزارهای امروزی) ولی با شکوه می‌نگرند. کسی چه می‌داند، شاید در همان هنگام از روی یکی از سیارات سنگی کشف نشده آن منظومه نیز کسی خورشید ما را رصد می‌‌كند.
 

. پوریا ناظمی، روزنامه‌نگار علمی، مدرس و مروج نجوم  .

مقاله‌های مرتبط از همین وب‌سایت :
    
... جهانی پر از سیارات فراخورشیدی٬ زمین‌‌مانند
     ... کپلر پنج سیاره فراخورشیدی جدید شکار کرد!
     ... جستجوی حیات در سیارات فراخورشیدی
     ...  فضا كجاست!!؟
     ... منظومه شمسی
     ... خورشید، مهر فروزان
 

مقاله‌های علمی   نجوم و سیاره‌شناسی   سامانه غیر خورشیدی   سیارات فراخورشیدی   پوریا ناظمی   

کلیدواژه‌ها:

ارسال به بالاترین  ارسال به دنباله  ارسال به فیس‌بوک  ارسال به دلیشز  ارسال به گوگل بوکمارک  ارسال به گوگل باز  ارسال به کلوب دات کام  


آخرین مطالب منتشر شده در دانش فضایی

چند مطلب تصادفی از دانش فضایی

نظر شما چیست؟                         
 
*  نام و نام خانوادگی
*  پست الکترونیک
(نمایش داده نخواهد شد)
آدرس وبگاه

دانش فضایی همواره آماده پاسخگویی به پرسش‌های شما درباره مقالات منتشر شده٬ است .

شما همچنین می‌توانید با استفاده از این فرم اطلاعات تکمیلی خود را درباره این مطلب با سایر خوانندگان دانش فضایی به اشتراک بگذارید.

 

صفحه نخست

رویدادهای فضایی

مقاله‌های علمی

مراكز فضایی دنیا

اینترنت و فضا

ارتباط با ما

درباره دانش فضایی

انوشه انصاری

ایران در فضا

رادیو دانش فضایی

تلویزیون دانش فضایی



آخرین مطلب:

 

RSS Feed

با عضو شدن در لیست علاقمندان دانش فضایی، اولین کسی باشید که مطالب این وب‌سایت را می‌خوانید٬ می‌بینید یا می‌شنوید:

::  عضو شوید  ::


دوست دانش فضایی شوید

فیدبرنر دانش فضایی دانش فضایی در توییتر دانش فضایی در فیس‌بوک دانش فضایی در فرندفا دانش فضایی در پیغامک 

تبلیغات
موسسه طبیعت آسمان شب٬ فروشنده انواع تلسکوپ و دوربین دوچشمی٬ میکروسکوپ٬ لوازم عکاسی٬ سه پایه و مقر٬٬ کتاب و پوستر و طراح و سازنده انواع رصدخانه و آسمان نما
خرید و فروش انواع تلسکوپ
 

 

معرفی یک کتاب فضایی
معاهدات و اصول فضای ماورای جو سازمان ملل متحد
معاهدات و اصول ماورای جو سازمان ملل متحد

 

دانشنامه فضایی٬ سازمان فضایی ایران
مجله نجوم
پارس اسکای

آویا٬ پایگاه اطلاع‌رسانی هوافضای ایران

نظر خود را درباره دانش فضایی به آلکسا بگویید

قطار وبگردی

ايروشاپ٬ اولين فروشگاه اينترنتي تخصصي مهندسي هوافضا

پرسش و پاسخ‌های کانوت

صفحه نخست   .  درباره دانش فضایی   .  نقشه سايت   .  تماس با دانش فضایی  انوشه انصاری٬ بانوی ایرانی در فضا

 برداشت از مطالب وب‌سايت   دانش فضایی  به شرط ذكر منبع و ايجاد لينك به صفحه مطلب مورد نظر،  آزاد است