:: دانش فضایی ::

اولین کسی باشید که مطالب جدید دانش فضایی را می‌خوانید!
:: عضو شوید ::

این مطلب تا کنون 1741 بار خوانده شده است

چهارشنبه، 28 بهمن 1388	حیوانات در فضا، قسمت دوم

این مطلب با پشتیبانی موسسه آسمان شب، تولید و منتشر شده است.

. www.telescope.ir .

در خبرها آمده بود که محققان ایرانی موفق به ارسال نخستین محموله زیستی ایران به فضا شدند. دانش فضایی، این خبر را بهانه خوبی یافت برای مرور تاریخ سفر حیوانات به فضا. مقاله حاضر محصول مطالعه چندین منبع اینترنتی است که لیست آنها در انتهای مقاله آورده شده است. قسمت اول این مقاله را اینجا مطالعه فرمایید.

قسمت اول | قسمت دوم

به احتمال خیلی زیاد نخستین گونه‌های زیستی که از زمین به فضا سفر کرده‌اند، باکتریها و ویروسهایی بوده‌اند که همراه موشکهای اولیه پرتاب شده‌اند. اما اگر بخواهیم درباره پروژه‌های جدی ارسال محموله‌های زیستی به فضا صحبت کنیم، باید تا سال 1947، یعنی تنها دو سال پس از جنگ جهانی دوم به عقب برگردیم. در سال 1947، ایالات متحده آمریکا نخستین محموله‌های زیستی جهان را که شامل چند مگس میوه، ذرت، جلبک و سایر گونه های گیاهی بود به منظور مطالعه اثرات تابشهای مضر خورشیدی بر حیات در قالب چند پرتاب مختلف به فضا ارسال کردند. پرتابها از نوع زیرمداری و با استفاده از موشکهای وی‌دو انجام می‌گرفتند. در پرواز زیر مداری هرچند محموله فضایی مرزهای فضا را در می‌نوردد و از ارتفاع 100 کیلومتری سطح زمین فراتر می رود اما فاقد سرعت افقی لازم برای قرارگیری در مداری به دور زمین بوده و بنابراین پس از رسیدن به اوج مسیر پرتابی خود راه سقوط به زمین را در پیش می‌گیرد.

در 14 ژوئن 1949، میمونی به نام "آلبرت دو" (Albert II) سوار بر راکت وی دو، نخستین پستاندار مسافر فضا شد و تا ارتفاع 134 کیلومتری بالا رفت و بدین ترتیب لقب اولین میمون فضانورد دنیا را نیز به دست آورد. البته این میمون بیچاره در مسیر بازگشت با مشکل باز نشدن چتر نجات روبرو شد و در اثر ضربه برخورد با زمین مرد. قبل و بعد از "آلبرت دو" میمونهای زیادی جانشان در تمرینات و یا پرتابهای فضایی از دست داده بودند. قبل از اینکه شورویها دست به کار ارسال موجود زنده به فضا شوند، آمریکاییها چندین میمون و یک موش به فضا فرستادند که البته پروازهای همه آنها زیر مداری بود.

منبع تصویر
لایکا با یراق آلات فضانوردیش

در 21 ژانویه 1951، اتحاد جماهیر شوروی نیز دو سگ به نامهای تسیگان (Tsygan) و دزیک (Dezik) را سوار بر یک راکت R1 راهی پروازی زیرمداری نمود. هر دو سگ به سلامت به زمین بازگشتند.

اما حدود 6 سال زمان لازم بود تا نخستین موجود زنده سیاره زمین پرواز مداری انجام دهد. سرانجام در سوم نوامبر 1957، تنها یک ماه پس از پرتاب اسپوتنیک-1 به فضا و آغاز رسمی عصر فضا، باز هم این شورویها بودند که با ارسال سگی به نام لایکا (Laika) سوار بر اسپوتنیک-2 به فضا، نخستین موجود زنده را در مدار زمین قرار دادند. صدای صربان قلب لایکا از مدار زمین، نوید عصر نوینی را با خود به همراه داشت.

لایکا یک سگ ماده بود و اولین نمونه زنده دنیا که در مداری به دور زمین گردش کرد. 45 سال پس از سفر لایکا به فضا و بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی فاش شد که لایکا به علت خرابی پیش آمده در سیستم تنظیم حرارت کپسولش و ترس زیاد، مدت کوتاهی پس از پرتاب مرده بود. قبل از پرواز تاریخی یوری‌گاگارین به فضا در 12 آوریل 1961، حداقل 10 سگ دیگر به فضا ارسال شدند. به این آمار باید تعداد زیادی پروازهای زیرمداری را نیز اضافه کرد. همه اینها به خاطر اطمینان از عملکرد سیستمها و زیرسیستمهای حفاظت از حیاتی بود که برای سفر انسان به فضا طراحی شده بودند.

ایالات متحده آمریکا اما همچنان پروازهای زیرمداری خود را ادامه می‌داد و هنوز فناوری لازم برای پرواز مداری در این کشور به حد کافی توسعه داده نشده بود. در 28 می 1959 دو میمون به نامهای ایبل (Able) و بیکر (Baker) نام خود را به عنوان نخستین میمونهایی که از یک پرواز زیرمداری جان سالم به در برده بودند، ثبت کردند.

این میمونها سوار بر راکت ژوپیتر AM-18 تا ارتفاع 580 کیلومتری بالا رفتند و حدود 9 دقیقه بی‌وزنی را تجربه نمودند. کل زمان پروازشان 16 دقیقه بود که در طی این مدت به حداکثر سرعتی معادل شانزده هزار کیلومتر بر ساعت رسیدند.

حداکثر شتابی که این دو میمون تجربه کردند 38 برابر شتاب جاذبه زمین بود.

بیکر، میمون فضانوردی که در سال 1959 سوار بر ژوپیتر پروازی زیرمداری را تجربه کرد. منبع تصویر

جالب است بدانید که فضانوردان امروزی، حداکثر برای تحمل 8 برابر شتاب جاذبه زمین آموزش می‌بینند. میمونها پس از فرود در سلامت کامل بودند. ایبل چهار روز بعد زمانی که پزشکان تلاش داشتند ابزار دریافت اطلاعات زیستی را از بدنش خارج کنند، در اثر حساسیت به ماده بیهوشی، مرد. اما بیکر تا سال 1984 زنده بود و در مرکز راکت و فضای ایالات متحده نگهداری می‌شد.

در 19 آگوست 1960، شوروی سابق دو سگ به نامهای بلکا و استرلکا را سوار بر اسپوتنیک-5 به فضا پرتاب کرد. آنها به سلامت به زمین بازگشتند و اولین پستانداران جهان شدند که پس از یک پرواز مداری، زنده به زمین رسیده بودند. در سال 1961، خروشف رئیس جمهور وقت شوروی سابق یکی از توله‌های استرلکا که بعد از سفر فضایی مادرش به دنیا آمده بود را به دختر کندی، رئیس جمهور وقت آمریکا هدیه داد. قطعاً این هدیه سیاسی که نشانه‌ای از برتری روسها بر آمریکاییها بود به مذاق کندی خوش نیامد.

تمبر یادبود به افتخار سفر اولین گربه جهان به فضا

در این میان اما سایر کشورها نیز بی‌کار ننشسته بودند. فرانسه در سال 1963 یک گربه به نام فلیکس (Felix) را به فضا فرستاد. فلیکس گربه ولگردی که از خیابانهای پاریس راهی فضا شده بود زنده به زمین بازگشت. محفظه این گربه که در نوک یک راکت فرانسوی ورونیکا AG1 نصب شده بود از پایگاه موشکی فرانسه واقع در صحرای الجزایر پرتاب و پس از رسیدن به ارتفاع 200 کیلومتری از موشک حامل جدا شده و با چتر نجات فرود آمد. اما گربه دوم که در 24 اکتبر 1963 پرتاب شده بود در فضا جان داد. آخرین باری که فرانسه حیوانی را به فضا پرتاب کرد سال 1967 بود که دو میمون به فضا فرستاده شدند.

چین هم با ارسال موش در سالهای 1964 و 1965 و دو سگ در سال 1966 نام خود را به عنوان چهارمین کشور دنیا با قابلیت ارسال و بازیافت محموله زیستی به فضا ثبت نمود.

در سال 1966 کشور شوروی سابق دو سگ به نامهای وتروک (Veterok) و اُگلیوک (Ugolyok) را در قالب برنامه وسخود به فضا فرستاد که 22 روز در فضا بودند. این رکورد زمانی اقامت در فضا برای سگها تا به امروز پابرجا مانده است. روسها همچنین در سال 1968 اولین محموله زیستی سیاره زمین را به فضای ماورای زمین و به مدار ماه فرستادند. این محموله شامل لاکپشت، مگس، کرم و دیگر نمونه‌های بیولوژیکی بود.

پس از این دوران شاهد هستیم که حیوانات فراوانی همراه با زیست‌شناسان و یا به تنهایی سوار بر ماهواره‌های بیولوژیکی راهی مدار زمین و یا حتی سطح ماه شده‌اند تا بشر با مطالعه عکس‌العمل موجودات زنده در فضای ماورای جو، مقدمات ساخت نخستین کلونیهای فضایی را آماده سازد. امروز با توجه به نقشه‌های بلندپروازانه انسان برای سفر به مریخ و لزوم کاشت گیاه در فضا و یا شاید پرورش حیوانات در سطح سایر سیارات منظومه شمسی به منظور تغذیه فضانوردان، مطالعات بسیار گسترده‌ای در این زمینه انجام می‌گیرد و روزی نیست که در مبحث زیست‌شناسی فضایی شاهد روشن شدن بخش تاریک دیگری از انبوه نادانسته‌های بشر نباشد.

قسمت اول | قسمت دوم

به منظور تهیه این مقاله از منابع زیر استفاده شده است.
    ...Animals in space
    ...Animals in space: from research rockets to the space shuttle
   ... The first animal in space