صفحه نخست . مقاله‌های علمی . تاریخچه سفر به فضا . شب یوری و نگاهی به پرواز تاریخی یوری گاگارین

این مطلب تا کنون 2086 بار خوانده شده است

زمان پرتاب اسپوتنیک-1 به فضا را سرآغاز عصر فضا می‌نامند، در حالیکه سفر یوری گاگارین به فضا نیز همپای مدارگردی اسپوتنیک-1، تاریخ‌ساز بود. از این رو بود که سه منجم آماتور پیشنهاد برگزاری شب یوری را ارائه کردند. این جشن سالانه فضایی اکنون در سرتاسر دنیا برگزار می‌شود.ایران نیز با داشتن خیل عظیم علاقمندان به فضا و نجوم و با توجه به دست‌آوردهای جدید فضایی کشورمان، از این جشن بی نصیب نیست.

‌‌معلم یوری خوب به خاطر داشت كه وی دانش‌آموز باهوش و سخت‌كوشی بود و البته بسیار شیطنت می‌كرد. زمانی كه معلم ریاضی یوری به نیروی هوایی ارتش سرخ پیوست، آرزویی عمیق در قلب این جوان ماجراجو ریشه دواند که بعدها منشاء اثرات زیادی شد.

یوری كه مجبور بود زود به كار مشغول شود، كارگاه آهنگری را برگزید و اندكی بعد او را برای ادامه تحصیل در مدرسه عالی تكنولوژی انتخاب شد. در همان زمان یوری به عضویت كلوپ هوایی درآمد و پرواز با هواپیمای سبك را آموخت. این تفریح جدید كه قسمت اعظم وقت یوری را اشغال كرده بود، دریچه جدیدی در زندگی وی گشود. یوری كه سخت تلاش می‌كرد سرانجام در سال 1955 هر دو رشته را با موفقیت به پایان رساند. علاقه شدید وی به خلبانی باعث شد كه پس از پایان تحصیلات وارد مدرسه آموزش خلبانی شود.

در سال 1960 جستجوی وسیعی برای انتخاب 20 كاندید جهت حضور در برنامه فضایی اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد. یوری هم با اشتیاق نامه درخواستی فرستاد. یک هفته بعد نامه ای به دستش رسید که نشان می‌داد او یكی از آن 20 منتخب خوش‌شانسی است كه باید تمرینات سخت و جدید فضانوردی را پشت سر بگذارد. در نهایت پس از آزمایشات فراوان پزشكی و انجام تمرینات سخت فضانوردی، این يوری گاگارين بود که از بین آن بیست نفر افتخار سوار شدن بر وستوک-1 را به دست آورد. حدس زده می‌شود دلایل انتخاب یوری گاگارین به عنوان اولین فضانورد  دنیا، علاوه بر تواناییهای بدنی و روحی و تواناییهای وی برای سفر به فضا، به اخلاق و روحیات او نیز وابسته بوده باشد. یوری مرد بسیار متواضع و خوش‌مشربی بود كه علی‌رغم قد كوتاهش در جلسات و میهمانیها به چشم می‌آمد. علاوه بر این کوچک بودن جثه گاگارین بسیاری از دغدغه‌های کمبود جا در اولین آزمایش ناو فضایی وستوک را بر طرف می‌کرد.

اما ماجرای سفر گاگارین به فضا آنقدرها هم ساده نبوده است. یکی از مسایلی که در آن زمان ذهن دولتمردان و مسئولین سازمان فضایی شوروی را مشغول کرده بود، انتخاب تاریخ و زمانی مناسب برای نخستین سفر فضایی بود. بر اساس اطلاعات کسب شده، مقامات شوروی گمان برده بودند که برنامه اولین سفر فضایی آمریکا برای روز ۲۰ آوریل ۱۹۶۱ مقرر شده بود، و آنان مصمم بودند فضانورد خود را قبل از آن تاریخ به فضا بفرستند. در عمل، اولین فضانورد آمریکایی تا یک ماه بعد از آن تاریخ پرواز نکرد و همچنین برنامه آمریکا برای فرستادن فضانورد به فضا به بلندپروازی برنامه شوروی‌ها نبود. فضاپیمای آمریکایی مرکوری قرار نبود مانند وستک به مدار زمین تزریق شود، بلکه برنامه‌ریزی شده بود تا پروازی کوتاه در مسیر پرتابه‌ای که به پروازهای زیرمداری مشهورند، داشته باشد. اما بر اساس تعاریف رسمی، می‌شد همین پرواز کوتاه را «اولین پرواز فضایی» دانست. به همین علت، بازه زمانی بین روزهای ۱۱ تا ۱۷ آوریل همان سال برای اولین پرواز فضایی شوروی در نظر گرفته شد. تا روزهای پیش از پرواز، هر شش عضو منتخب فضانوردان از گروه بیست نفره اولیه، مورد آزمایش‌های دشواری قرار گرفتند تا استقامت جسمی و روانی و تواناییهای عملی و علمی آنها محرز شود. روز ۱۷ مارس سال ۱۹۶۱ فضانوردان منتخب، تیم بزرگ پشتیبانی و گروهی از مقامات رسمی وارد پایگاه فضایی بایکونور شدند.

وی گفت: «[با اینکه] تنها ۴ سال از زمانی که اولین ماهواره جهان [اسپوتنیک-1] را به فضا پرتاب کردیم می‌گذرد، ما برای فرستادن اولین انسان به فضا آمادگی کامل داریم. شش کیهان‌نورد اینجا حضور دارند و همگی برای انجام این ماموریت از آمادگی لازم برخوردارند. تصمیم بر این شده که نخستین پرواز توسط یوری گاگارین انجام شود، و دیگران در پروازهای آتی شرکت کنند؛ [چون] تا پایان امسال ده فروند فضاپیمای وستوک برای پرواز آماده خواهند بود. سال آینده فضاپیماهایی با ۲ و ۳ سرنشین خواهیم داشت، و فکر کنم کیهان‌نوردانی که اینجا هستند بدشان نیاید ما را در این سفرهای فضایی همراهی کنند. باور داریم که [این] فضاپیما برای پرواز کاملا آماده شده و پرواز موفقی خواهد داشت. یوری الکسی‌یویچ[گاگارین]، برایت آرزوی موفقیت بسیار دارم»

خبرگزاری تاس، خبرگزاری رسمی دولت شوروی، سه بیانیهٔ مختلف برای نخستین پرواز فضایی یک انسان تهیه کرده بود. بیانیه نخست، اعلام خبر موفقیت پرواز نخستین فضانورد جهان بود. بیانیه دوم در صورتی مخابره می‌شد که فضانورد برخلاف برنامهٔ پیشین در خاک کشوری غیر از شوروی یا در اقیانوس فرود بیاید، و شامل درخواست کمک بین‌المللی برای یافتن او بود. بیانیه سوم برای بدترین حالت یعنی از دست رفتن فضانورد تهیه شده بود. خوشبختانه بیانیه‌های دوم و سوم هیچگاه بکار نیامدند.

تا پیش از پرواز يوری گاگارين، هیچ انسانی به فضا نرفته بود و خارج از جو زمین و در شرایط بی‌وزنی برای مدت طولانی قرار نگرفته بود. پزشکان و روانشناسان و حتی به قولی خود سرگئی کارالیوف (رئیس برنامه[چون]های فضایی اتحاد جماهیر شوروی) نگران این بودند که فضانورد با ورود به مدار زمین و قرار گرفتن در بی‌وزنی از یک سو و مشاهده عظمت فضای بیکران و کره زمین از سوی دیگر، تعادل روانی خود را از دست داده و دست به اقدامات غیرقابل پیش‌بینی بزند.به همین دلیل فضاپیمای وستوک-۱ به‌گونه‌ای ساخته شده بود که تمام پرواز را بطور خودکار انجام دهد. تنها راه از کار انداختن سامانه [سیستم] خودکار و به دست گرفتن کنترل ناوبری فضاپیما، وارد کردن شماره رمز ویژه‌ای بود. این شماره رمز -عدد «۲۵»- روی کاغذی نوشته شده و در پاکتی سربسته در داخل فضاپیما قرار داده شده بود.کنترل دستی فضاپیما تنها در حالتی امکان داشت که فضانورد در حالت روانی مناسب قرار داشته، توان باز کردن پاکت، خواندن شماره رمز، و وارد کردن آن شماره به سامانهٔ ناوبری را داشته باشد!

یوری گاگارین در ساعت شش و هفت دقیقه صبح روز چهارشنبه ۱۲ آوریل ۱۹۶۱ به وقت مسکو، از پایگاه فضایی بایکونور با فضاپیمای وستوک-۱ و با رمز پرواز «درخت سرو» به عنوان نخستین فضانورد جهان به مدار زمین پرواز کرد.متخصصان در مرکز کنترل پرواز، بوسیله سه کانال رادیویی و یک کانال تلویزیونی با گاگارین در مدار زمین ارتباط داشتند.نخستین جمله‌هایی که گاگارین به زمین مخابره کرد این بود: «پرواز به خوبی ادامه دارد، دید خوبی دارم، من زمین را می‌بینم، خیلی زیبا است». مشهور است که گاگارین در حال اوج گرفتن به مدار زمین، آهنگ یک سرود میهن‌پرستانه روسی را زمزمه می‌کرده که «مام میهن می‌شنود» نام دارد. ابیات اول این آهنگ چنین هستند:

مام میهن می‌شنود                 مام میهن می‌داند
که فرزندش تا کجای آسمان‌ها پرواز کرده است

در حالی که گاگارین در مدار زمین پرواز می‌کرد، درجه نظامی او به افتخار موفقیتش از ستوانی به سرهنگی ارتقا پیدا کرد.

فضاپیمای وستوک-۱ پس از طی بخش بزرگی از مسیر پرواز بر فراز قارهٔ آفریقا رسیده بود که سیستم ناوبری موتورهای جت ترمزی را به‌کار انداختند. قرار بر این بود که حدود ۱۰ تا ۱۲ ثانیه پس از اتمام کار موتور ترمزی، بخش سرویس‌ فضاپیما از کپسول فضایی گاگارین جدا و مرحله بازگشت به زمین آغاز گردد. اما به علت گیر کردن کابل‌های اتصال دهنده این دو بخش، بخش سرویس در حالت نیمه متصل به کپسول حامل گاگارین باقی ماند. کپسول گاگارین در این لحظه در حال ورود به جو زمین بود و این مشکل باعث شد که دچار دوران‌های شدید و غیرقابل کنترلی شود. يوری گاگارين خود در مورد این حادثه می‌گوید:

«به محض اینکه کار موتور ترمز پایان یافت، فضاپیما تکان شدیدی خورد و شروع کرد به چرخش با سرعت بالا دور محور خودش، سرعت چرخش حدود ۳۰ درجه در ثانیه بود. همه چیز می‌چرخید. این رویداد بر فراز قاره آفریقا رخ داد، از پنجره یک لحظه قاره آفریقا، یک لحظه افق زمین و لحظه دیگر آسمان را می‌دیدم. اصلا وقت نداشتم خودم را در برابر نور شدید آفتاب محافظت کنم که کور نشوم. پاهایم را به سمت پنجره پایینی بردم که جلوی نور را بگیرد اما پنجره را نبستم چون می‌خواستم موقعیت خودم را بدانم و ببینم اوضاع از چه قرار است.»

در این تصویر مراحل قسمت نهایی پرواز یوری گاگارین به تصویر کشیده شده است.

با ورود به لایه‌های ضخیم‌تر جو زمین، فضاپیما دچار دوران و تکان‌های شدیدتری شد. با این وجود، گاگارین اعتماد به نفس خود را از دست نداد و باور داشت که هنوز فضاپیما شانس فرود عادی را از دست نداده:

« من به کنترل زمین اطلاع دادم که مرحله جداسازی بر اساس برنامه روی نداده. اما هنوز به نظرم موقعیت اضطراری نبود، و من روی صفحه کنترل کُد VN4 را به زمین مخابره کردم (معنی کُد: همه چیز بخوبی پیش می‌رود). »

این حالت حدود ده دقیقه ادامه داشت تا اینکه کابل‌ها در اثر حرارت شدید ناشی از اصطکاک با جو زمین سوختند و بالاخره کپسول گاکارین آزاد شد. گاگارین اعتقاد داشت که در بدترین لحظات این حادثه، شتاب ترمزی در حدود ۱۰ جی (هر یک جی (g) معادل شتاب جاذبه سطح زمین است.) به او وارد می‌شده ‌است. با این حساب گاگارین در لحظاتی از سفر 108 دقیقه‌ای خود، وزنی معادل ده برابر وزن عادی‌اش را تحمل می‌کرده است.

«در یک لحظه، برای حدود ۲-۳ ثانیه، داده‌های روی صفحه کنترل محو شدند و جلوی چشمانم تیره شد. خودم را محکم گرفتم و تلاش کردم در برابر فشار مقاومت کنم، تا بالاخره همه چیز تقریبا به حالت عادی برگشت.»

سرانجام و در حالیکه بخش بازگشت ناو کیهان‌پیمای وستوک-1 مراحل سخت فرود را پشت سر گذاشته بود و با سرغت به زمین نزدیک می‌شد و در ارتفاعی حدود 7 کیلومتر از سطح زمین، طبق برنامه خودکاری که به سیستم هدایت و کنترل سفینه فضایی داده شده بود، دریچه فلزی بالای سر یوری گاگارین با صدای مهیبی کنده شد و موتورهای جت صندلی نجات داخل کپسول به صورت خودکار روشن شده و یوری گاگارین را به بیرون پرتاب کردند. اما چتر نجات کپسول فضایی وستوک-1 در ارتفاع دو و نیم کیلومتری باز شد و به همین خاطر بود که یوری گاگارین 10 دقیقه بعد از کپسول فضاییش به زمین نشست.

گاگارین پس از ۱۰۸ دقیقه پرواز و یک دور گردش کامل به دور زمین، در ۲۶ کیلومتری جنوب غربی شهر انگلس در منطقه ساراتوف فرود آمد. این نقطه از منطقه پیش‌بینی شده برای فرود فاصله زیادی داشت و کسی برای استقبال از او حاضر نبود. آنا آکیموونا تاتارووا، همسر جنگلبان محلی و نوه ۶ ساله‌اش اولین کسانی بودند که گاگارین را پس از فرود دیدند. یوری گاگارین ماجرا را این گونه تعریف می‌کند:

«آنها وقتی مرا با لباس و کلاه فضایی و چتر نجاتم دیدند، ترسیدند و عقب رفتند. من به آنها گفتم نگران نباشید من هم مثل شما شهروند شوروی هستم، همین الان از فضا برگشتم و دنبال تلفن می‌گردم که به مسکو زنگ بزنم.»

گاگارین پس از تماس تلفنی با دفتر نیروی هوایی، پیامی به این مضمون فرستاد: «پیامی برای نیروی هوایی، ماموریت با موفقیت انجام شد، در این موقعیت (...) فرود آمدم، حالم خوب است، ضرب‌دیدگی و شکستگی هم ندارم. گاگارین».

در سال ۱۹۶۲، يوری گاگارين به سمت معاونت شورای عالی اتحاد شوروی منصوب شد، اما پس از مدتی به مرکز فضانوردی شوروی در «شهرک ستاره‌ها» بازگشت و به مدت ۷ سال در گروهی کار کرد که هدفشان طراحی فضاپیماهایی با قابلیت استفاده مجدد بود. وی پس از مدتی به سمت معاون مدیریت شهرک ستاره‌ها انتخاب شد، و همزمان به تمریناتش به عنوان خلبان هواپیمای جنگنده ادامه داد. سرانجامدر روز ۲۷ مارس سال ۱۹۶۸، هواپیمای میگ-۱۵ یوری گاگارین و مربی پروازش طی یک پرواز تمرینی دچار سانحه شد و سقوط کرد و هردو سرنشین آن کشته شدند.

زمان پرتاب اسپوتنیک-1 به فضا را سرآغاز عصر فضا می‌نامند، در حالیکه سفر یوری گاگارین به فضا نیز همپای مدارگردی اسپوتنیک-1، تاریخ‌ساز بود. از این رو بود که سه منجم آماتور به نامهای لورتا هیدالگو، جرج وایت ساید و تریش گارنر در سال 2001 پیشنهاد برگزاری شب یوری را ارائه کردند. این جشن سالانه فضایی اکنون در سرتاسر دنیا برگزار می‌شود. ایران نیز با داشتن خیل عظیم علاقمندان به فضا و نجوم و با توجه به دست‌آوردهای جدید فضایی کشورمان، از این جشن بی نصیب نیست. اکنون شب یوری با برگزاری مراسم، سخنرانیهای علمی و سرگرمیهای فضایی در سرتاسر کشور و توسط گروه های مردمی و انجمن های علمی برگزار می شود. اگر شما هم مایل به برگزاری شب یوری هستید حتماً مقاله "نکو داشت شب یوری در ایران" را مطالعه فرمایید.

. شهرام يزدان‌پناه، پژوهشگر علوم و فناوری فضايی .
 

برای مطالعه بيشتر مراجعه فرماييد به:
   ... يوری گاگارين، نخستين فضانورد جهان
   ... روانشناسی فضانوردان
   ... جزئياتی از زندگی در فضا (از سری خاطرات انوشه انصاری در فضا)
   ... اولین فضانورد جهان
   ... وستوک-۱

دانش فضایی خواندن ماجراهای واقعی زیر که بخشهای عبرت‌آموزی از کشف فضا به دست بشر است را نیز به شما توصیه می‌کند:
   ... فضانوردی که غرور، او را روتوش کرد!!
   ... يك داستان : اولين تصوير ارسالی از مريخ چگونه بازيابی شد
   ... به زمين بازگردید، مأموریت انجام نشدنی است!
   ... پاول وينگرادف و سفری كاملاً ايرانی به فضا
   ... پرواز از کنار سیاره سرخ
   ... فاجعه در فضا، وضعیت غیر قابل تصور
 

آخرین پستهای منتشر شده دانش فضایی سفر به فضا با فضاپیمای خانگی گرمایش جهانی :: زنگ‌ها برای زمین به صدا در می‌آیند گرمایش جهانی :: عصر یخبندان یا گرمایش جهانی گرمایش جهانی :: طوفان مغناطیسی٬ آتشفشان و زمین برشته جشن ۸۰ سالگی نیل آرمسترانگ٬ اولین انسانی که قدم بر ماه گذاشت خورشید بیدار شده است جهانی پر از سیارات فراخورشیدی٬ ‌مانند زمین

چند پست تصادفی از دانش فضایی خطر بزرگي كه از كنار گوش شاتل فضايي آتلانتيس گذشت حیوانات در فضا، قسمت اول پاول وينگرادف و سفري كاملاً ايراني به فضا فضا و مشكلي به نام الكتريسيته ساكن انوشه انصاری در خانه بیانیه سازمان فضایی ایران در مورد سفر خانم انوشه انصاری احتمال دارد نسخه اصلي فیلم فرود انسان بر ماه گم شده باشد