صفحه نخست . رویدادهای فضایی . يک طوفان عظیم خورشيدی در راه است

این مطلب تا کنون ۱۰۷۶۵ بار خوانده شده است

چنين به نظر می آيد که طوفان بعدی بزرگترين فعاليت خورشيدی از ‏‏۴۰۰ سال پيش به اين طرف که فعاليتهای اين ستاره ثبت و ضبط شده است، خواهد بود.اوج ‏فعالیتهای بعدی خورشید که دوره‌ای ۱۱ ساله دارد، برای حدود سالهای ۲۰۱۰ و یا ۲۰۱۱ میلادی ‏پیش‌بینی شده است.

.  منبع: مرکز ملی تحقیقات اتمسفری‏ (ایالات متحده آمریکا)   .

"چنین به نظر می‌آید که طوفان بعدی بزرگترین فعالیت خورشیدی از ‏‏۴۰۰ سال پیش به این طرف که فعالیتهای این ستاره ثبت و ضبط شده است، خواهد بود."

اوج ‏بعدی فعالیت‌های خورشید که دوره‌ای ۱۱ ساله دارد، حدود سالهای ۲۰۱۰ و یا ۲۰۱۱ میلادی ‏خواهد بود. دیوید هاتاوی و همکارش رابرت ویلسون این پیش‌گویی را بر مبنای اطلاعات تاریخی ‏جمع‌آوری شده‌ای که تا این لحظه در دسترس است، انجام داده‌اند. نتایج این تحقیقات در ‏نشست اتحادیه ژئوفیزیکدانهای آمریکایی که هفته گذشته در سانفرانسیسکو برگزار گردید، ارائه شد.‏

زمانی که باد خورشیدی قوی از جانب تک ستاره منظومه شمسی به میدان مغناطیسی زمین برخورد می‌کند، سپر مغناطیسی ‏زمین دچار آشفتگی می‌شود. با توجه به قدرت فورانهای خورشیدی، آشفتگی میدان مغناطیسی ‏زمین می‌تواند به قدری شدید شود که اثرات طوفان خورشیدی در زمین احساس گردد. چنین ‏وضعیتی را اصطلاحاً طوفانهای ژئومغناطیسی می‌نامند. این طوفان مغناطیسی با توجه به قدرت و ‏شدت آن، قادر است باعث قطع جریان برق، مختل شدن سیستمهای الکترونیکی و انحراف عقربه‌‏های قطب‌نما شود. شفق‌های قطبی فراوان از زیباترین اثرات جانبی چنین طوفانهایی است.

هاتاوی و ویلسون با مطالعه آنچه از فعالیتهای میدان مغناطیسی زمین در ۱۵۰ سال گذشته ثبت ‏شده بود به نتایج مفیدی رسیدند. اکنون آنها معتقدند که با اندازه‌گیری نوسانات میدان مغناطیسی ‏زمین می‌توان قدرت طوفان خورشیدی بعدی را ۶ تا ۸ سال پیش از رسیدن به اوج فورانها، پیش‌‏گویی کرد.‏

در نمودار فوق خطوط سفید نشان‌دهنده تعداد لکه‌های خورشیدی است٬ که نسبت مستقیمی ‌با ‏شدت فعالیت‌های خورشیدی دارد و خطوط آبی نمایانگر نوسانات میدان مغناطیسی زمین است. ‏

نوسانات میدان مغناطیسی زمین توسط اندازه گیری شاخص ‏IHV‏ محاسبه می‌شود. مبنای ‏محاسبات هاتاوی و ویلسون اندازه گیری‌های روزانه‌ای بوده است که از سال ۱۸۶۸ تا به امروز در ‏دو نقطه مقابل هم در زمین، (یکی در انگلستان و دیگری در استرالیا) انجام پذیرفته است.‏

همانطور که خطوط نارنجی نشان می‌دهند، اوج نمودار شاخص ‏IHV‏ که نشان دهنده نوسانات میدان ‏مغناطیسی زمین است با دقت ۹۴ درصد، حدوداً ۶ سال قبل از اوج فعالیتهای خورشیدی که در ‏اینجا با شاخص تعداد لکه‌های خورشیدی اندازه‌گیری شده، رخ می‌دهد.‏

هاتاوی و همکارش دلایل حاکم بر این تغییرات منظم در میدان مغناطیسی زمین که وابسته به ‏طوفانهای خورشیدی بعدی است را نمی‌دانند اما شکی نیست که این نظم برقرار است.‏

طبق محاسبات آنها طوفان بعدی خورشید در سال ۲۰۱۰ روی خواهد داد که پیش بینی می‌شود ‏بین ۱۳۵ تا ۱۸۵ لکه خورشیدی داشته باشد. اگر این پیش‌بینی درست از آب درآید، طوفان بعدی ‏خورشید یکی از قویترین طوفان‌هایی خواهد بود که در ۵۰ سال گذشته و یا شاید در کل زمانی که ‏اندازه‌گیریها صورت پذیرفته است، روی خواهد داد.‏

ستاره شناسان از زمان گالیله تا امروز همواره تعداد لکه‌های خورشیدی را می‌شمارند. این اندازه‌‏گیریها آنها را به این سمت رهنمون ساخته است که فعالیت‌های خورشیدی هر ۱۱ سال یک بار اوج می‌‏گیرند. به گونه غریبی چهار اوج ثبت شده در ۵۰ سال اخیر در دسته ۵ تایی فعالیتهای عظیم بوده ‏است. اوج ۲۴ام که تخمین زده می‌شود در ۲۰۱۰ روی دهد نیز طبق پیش‌بینی‌ها به قدر کافی ‏قدرتمند خواهد بود تا در لیست بزرگ‌ها ثبت شود.‏

پیش از این نیز تیم تحت سرپرستی مااوسومی ‌دیکپاتی با روش محاسباتی متفاوتی به نتیجه ‏مشابهی دست یافته بود. البته زمان اوج پیش‌بینی شده توسط آنها قدری دیرتر از آن‌چیزی است که ‏هاتاوی تخمین زده است.‏

مااوسومی ‌دیکپاتی از مرکز ملی تحقیقات اتمسفری معتقد است: "اوج بعدی فعالیتهای خورشیدی ‏بین ۳۰ تا ۵۰ درصد قویتر از اوج قبلی خواهد بود." او معتقد است که چنانچه محاسبات درست از ‏آب درآیند، طوفان بعدی خورشید را می‌توان با طوفان عظیم سال ۱۹۵۸ مقایسه کرد. آن زمان ‏بشر به تازگی مرز فضا را پشت سر گذاشته بود و تلفنهای همراه هنوز وجود نداشتند. کشتی‌ها و ‏هواپیماها با ابزارهای ساده‌ای عملیات ناوبری را انجام می‌دادند و مخابرات بر اساس کابل‌های مسی صورت می‌‏پذیرفت. امروزه ما به شدت به ماهواره‌های مخابراتی، ناوبری و هواشناسی خود وابسته هستیم و در ‏دست بیشتر افراد یک تلفن موبایل است که در هنگام یک طوفان خورشیدی عظیم مختل ‏خواهد شد. بشر امروزه حساس‌تر و تأثیر پذیرتر از ۵۰ سال پیش می‌باشد. در سال ۱۹۵۸ ‏انسانهای عادی زمانی متوجه طوفان عظیم خورشیدی شدند که در برخی نواحی استوایی، شفق‌های ‏قطبی رؤیت شد.‏

دیکپاتی سالها قبل دلیل چنین نوسان عظیمی ‌در فعالیتهای خورشیدی را با مفهومی‌به نام "تسمه ‏نقاله خورشیدی" توضیح داده بود. جریان بسته و عظیمی ‌از گازهای هادی الکتریسیته که از ‏استوای خورشید به دو قطب آن جریان دارد. این کمربند الکتریکی آب و هوای خورشید و یا به ‏عبارتی شمار لکه های خورشیدی را کنترل می‌کند.‏

برای تشریح این پدیده ابتدا به خاطر آورید که لکه‌های خورشیدی در واقع غده‌های مغناطیسی ‏پیچیده‌ای هستند که حرکت بخش داخلی خورشید باعث پدید آمدن آنها می‌شود. آنها عمر ‏کوتاهی دارند و هنگامی‌که از بین می‌روند اثر مغناطیسی ضعیفی از خود بر جای می‌گذارند.‏

هنگامیکه حلقه سریع‌تر می‌چرخد به این معنی است که میدانهای بیشتری را از سطح خورشید ‏جمع آوری می‌کند و در نتیجه اوج فعالیتهای بعدی میزبان تعداد بیشتری لکه است و بنابراین ‏طوفان بزرگتری در انتظار ما خواهد بود. اندازه‌گیریها نشان می‌دهد که تسمه نقاله خورشیدی در ‏سالهای ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۶ سریعتر چرخیده است و بنابراین ما باید منتظر دوره اوج پر اتفاقی در ‏سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ باشیم.‏

مانند پیشگویان دیگر، هاتاوی نیز با دیکپاتی در بعضی موارد موافق و در بعضی دیگر مخالف است. ‏هاتاوی مانند دیکپاتی معتقد است که فعالیت‌های خورشیدی دوره بعدی بسیار زیاد خواهد بود اما ‏برخلاف نظر دیکپاتی که اوج فعالیت‌ها را در سال ۲۰۱۲ پیش بینی می‌کند، هاتاوی عقیده دارد که ‏اوج فعالیتهای تنها ستاره منظومه ما در سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ خواهد بود.‏

هاتاوی می‌گوید که: "من انتظار دارم در اواخر سال ۲۰۰۶ و یا اوایل سال ۲۰۰۷ اولین لکه‌های ‏دوره جدید فعالیتهای خورشیدی را مشاهده کنم و معتقدم که اوج این آغاز در زمانی بین سالهای ‏‏۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ خواهد بود."‏

آینده به ما خواهد گفت که چه کسی صحیح‌تر پیش‌بینی کرده بود اما موضوعی که قطعاً روی ‏خواهد داد این است که طوفان خورشیدی عظیمی ‌در راه است.‏
 

دانش فضایی مطالعه مقاله‌های زیر را نیز به خوانندگان خود توصیه می‌کند:
       ...  رادیو دانش فضایی: حمله خورشید به زمین
       ...  خورشید، مهر فروزان
       ...  خورشید بیدار شده است
       ...  گرمایش جهانی :: طوفان مغناطیسی٬ آتشفشان و زمین برشته
       ...  كامپیوترهای فضایی مقاوم در برابر تشعشع
 

. شهرام یزدان‌پناه، نویسنده٬ پژوهشگر و مدرس دانش و فناوری فضایی  .