دانش فضایی

دانش فضایی

صفحه نخست . مقاله‌های علمی . مهندسی فضایی . ماهواره رصد از دیدگاه مهندسی فضایی

 

جمعه, ۳ آذر ۱۳۹۶

این مطلب تا کنون ۷۵۹۷ بار خوانده شده است

جمعه، ۳ تیر ۱۳۹۰

ماهواره رصد از دیدگاه مهندسی فضایی

 
ماهواره رصد از دیدگاه مهندسی فضایی

اطلاعات مهندسی منتشر شده درباره ماهواره رصد که در واقع محصول یک پروژه دانشجویی در دانشگاه مالک اشتر بوده است٬ آنقدر ناچیز و مختصر بود که دانش فضایی را بر آن داشت تا با تکیه بر حدس و گمان و تجربه کارشناسان خود به کشف اسرار! این ماهواره کوچک بپردازد. شما را به خواندن این مقاله تحلیلی دعوت می‌کنیم.

 

دقایقی پس از آن که موتور قدرتمند موشک فضایی سفیر رصد غرش خود را آغاز کرد و دشت سمنان را به لرزه درآورد ایران صاحب نخستین ماهواره تصویربرداری خود در فضا شد تا امیدوار باشیم می‌توان سیاره زیبای زمین را این بار از چشم نازک بین ایرانی رویت کرد. سفیر رصد به نرمی و آهستگی و با وقار تمام سکوی پرتاب خود را ترک کرد، در حالی که دل‌های بسیاری همراه با او پر می‌کشیدند.

تاریخچه ساخت موشک‌های فضایی ایران با مظلومیت شهرهای بزرگ کشورمان در جنگ هشت ساله پیوند خورده است.

موشک باران تهران در زمان جنگ باعث شد تا دولتمردان زمانه نبرد به ساخت موشک‌های جنگی روی آورند. این‌چنین بود که با ورود اولین نمونه موشک‌های روسی کوچکی موسوم به اسکاد به ایران، دستور داده شد تا یکی از آنها علی‌رغم نیاز شدید به این سلاح در جایی در باغ‌های شیان شهر تهران اوراق شود تا از چگونگی عملکرد این سلاح پیشرفته زمان خود سر در آورده شود. خیلی زود نمونه ایرانی این موشک ساخته شد و بدین‌سان بود که شهاب، لغتی کهن و با معنی این بار برای ایرانیان مفهومی تازه در مقوله خواستن و توانستن پیدا کرد.

شهاب‌های ایرانی که روزگاری با روش مهندسی معکوس و به صورتی دقیق از روی یک نمونه خارجی ساخته شده بود، با دانش و تلاش مهندسان و دانشمندان ایرانی پیشرفت کرد و بهینه شد و به فناوری‌های روز دنیا مجهز گردید تا جایی که خود به محصولی متفاوت و پیشرفته و به مفهومی افتخارآفرین و نمونه‌ای برای صنعت ایرانی تبدیل شد.

روزگار گذشت و صلح هر چند از نوع قرن بیست و یکمی خود بر سرزمین آریایی ما ردای آرامش پوشاند. حالا دیگر زمانه دفاع و وحشت از بازی ناعادلانه نبود. حالا باید کاری می‌کردیم تا از شهاب ایرانی بهره‌برداری جدیدی می‌شد و این مهم محقق شد؛ زمانی که باز هم مهندسان ایرانی آستین همت بالا زدند و با تلفیق توانایی‌های خانواده نسل شهاب، موشکی فضایی ساختند که سفیر نامیده شد.

سری موشک‌های سفیر از سه بخش٬ مرحله اول٬ مرحله دوم و قسمت محموله (بخش آبی رنگ) تشکیل شده‌اند
سری موشک‌های سفیر از سه بخش٬ مرحله اول٬ مرحله دوم و قسمت محموله (بخش آبی رنگ) تشکیل شده‌اند

موشک سفیر به نظر می‌رسد از سر هم سوار کردن موشک بهینه شده و تغییر یافته شهاب ۳ به عنوان مرحله اول و مجموعه جدیدی از دو موتور کوچک به عنوان مرحله دوم ساخته شده باشد. این سازه ۲۲ متری همانند جد جنگی خود حدود یک متر و نیم قطر دارد. مجموعه موشک و محموله فضایی ارزشمند آن حدود ۲۶ تن وزن دارند که برای خانواده‌های موشک‌های فضایی وزن بسیار ناچیزی به حساب می‌آید. اما قطعا این آغاز کار است و ما چشم به آینده‌ای پیشرفته‌تر و قدرتمندتر در عرصه وسایل نقلیه فضایی ایرانی خواهیم داشت.

به نظر می‌رسد با توجه به خبرهایی که این روزها درباره احتمال از دست رفتن نقاط مداری ایران بر سر زبان‌ها افتاده است٬ هدف بلند مدت ایران٬ ساخت یک موشک فضایی قدرتمند است که بتواند حداقل دو تا سه تن محموله فضایی را در مدار پارکینگ٬ جایی در ارتفاع ۳۰۰ تا ۳۵۰ کیلومتری زمین قرار دهد. تنها در آن صورت خواهد بود که ایران می‌تواند به فرستادن یک ماهواره به مدار زمین‌ثابت (GEO) فکر کند.

طبق زمان‌بندی داده شده در کامپیوتر مرکزی موشک (موشک فضایی سفیر رصد)، ماهواره پس از خاموشی موتورهای دوگانه مرحله دوم و هنگامی که کل محموله در مدار موردنظر تزریق شده بود از پایه نگهدارنده خود جدا شده و در فضای اطراف زمین رها می‌شود. اما عملگرهای هدایت و کنترل ماهواره از جمله بوم گرادیان جاذبه آن خیلی زود دست به کار شده و دامنه نوسانات بزرگ ماهواره را کوچک و کوچک‌تر می‌کنند تا جایی که دوربین‌های ماهواره کاملا رو به سطح زمین قرار گرفتند.

قوانین فیزیکی ساده‌ای به ما می‌گویند که اگر بوم گرادیان جاذبه نصب شده روی ماهواره رصد بخوبی کار نکند، ماهواره، خود همزمان با چرخش به دور زمین نخواهد چرخید و بنابراین دوربین نصب شده در قسمت پایینی ماهواره رصد زمانی سطح زمین و زمانی فضای بالای سر را نشان خواهد داد. بوم گرادیان جاذبه باعث می‌شود که ماهواره همزمان با چرخیدن به دور زمین، خود نیز چرخیده و همواره به زمین نگاه کند.

کنترل وضعیت در ماهواره‌های سنجش از دور که رصد را نیز می‌توان یکی از ساده‌ترین و کوچک‌ترین آنها به حساب آورد، بخش بسیار مهمی از سامانه فضایی را تشکیل می‌دهند. چرا که ماهواره‌های سنجشی برای دریافت اطلاعات و تصاویر از منطقه خاصی از محدوده زیر پای خود برنامه‌ریزی می‌شوند. بنابراین مهم است که ماهواره رصد بتواند برای تصویربرداری دقیق از منطقه‌ای که برایش تعیین شده است، وضعیت خود را درست مانند یک عکاس حرفه‌ای تنظیم کند و سپس دکمه شاتر دوربین خود را بفشارد.

البته انتظار می‌رفت دوربین ماهواره رصد برای آنچه تصویربرداری یکپارچه نامیده می‌شود، برنامه‌ریزی شده باشد؛ اما آن چیزی که شبیه‌سازی‌های انیمیشنی پخش شده نشان می‌دهند خلاف این را ثابت می‌کند. تصویربرداری یکپارچه به مفهوم جاروی تصویری منطقه زیر پای ماهواره‌ای است که به دور زمین می‌گردد.

بوم گرادیان جاذبه

استفاده از بوم گرادیان جاذبه یکی از روش‌های کنترل وضعیت ماهواره نسبت به سطح مرجع زمین است که در گروه روش‌های کنترلی غیر فعال (Passive) جای می‌گیرد. در این روش می‌توان یا اساساً خود ماهواره را به دو بخش تقسیم نمود و یا با اضافه کردن وزنه‌ای به ماهواره که در فاصله دورتری از آن قرار دارد٬ وزن ماهواره را به دو بخش قسمت کرد. بنابراین جدا از آن که مرکز جرم ماهواره روی مدار مشخصی به دور زمین می‌گردد٬ خود ماهواره و وزنه تعادلی متصل به آن و یا دو بخش از هم جدا شده ماهواره روی دو مدار متفاوت و با فاصله‌ از مدار اصلی ولی با همان سرعت مرکز جرم به دور زمین می‌چرخند. بنابراین و از آنجا که با دور شدن از زمین٬ سرعت لازم مداری کاهش می‌یابد٬ تکه بالایی با سرعتی بیش از آنچه مورد نیاز است٬ زمین را دور می‌زند و به همین دلیل میل به فرار دارد و تکه پایینی با سرعتی کمتر از آنچه موقعیت ارتفاعی آن اقتضا می‌کند٬ می‌چرخد و بنابراین میل به سقوط دارد. از آنجا که فرار از مدار و سقوط به زمین هر دو حاصل برآیند نیروهایی است که همیشه عمود بر مسیر هستند٬ ماهواره‌هایی که از این تاکتیک استفاده می‌کنند٬ همواره نسبت به زمین در وصعیت ثابتی قرار دارند. چون در این سیستم کنترل وضعیت از هیچ کامپیوتر و به قول معروف حلقه کنترلی استفاده نشده است٬ این روش را روش غیر فعال کنترل وضعیت ماهواره می‌نامند.

دوربین‌های ماهواره‌ای سنجش از دور، به طور معمول قادر به تصویربرداری چند طیفی هستند. به این مفهوم که آنها می‌توانند در طول موج‌های مختلف داده‌برداری کنند و کاربران مرکز کنترل قادر خواهند بود با تلفیق چندتایی از آنها اطلاعات بی‌شماری را از تصاویر ارسال شده استخراج کنند. امری که با تصاویر دوربین‌های معمولی عکاسی که من و شما در دست داریم غیرممکن است. از ظواهر امر برمی‌آید که دوربین‌های ماهواره رصد نیز تصاویری معمولی برداشت کرده، بنابراین اطلاعات تصویری این ماهواره برای متخصصان دانش سنجش از دور غیرقابل استفاده است، اما قطعا اولین نگاه ایرانی از فضا خواهد بود که بسیار مغتنم و ارزشمند است.

تمام سیستم‌های ماهواره رصد از جمله بخش مخابرات که تصاویر و سایر داده‌های جمع‌آوری شده را به ایستگاه‌های زمینی مخابره و فرامین جدید را از آنها دریافت می‌کند و خود دوربین تصویربردار برای کار کردن به انرژی الکتریکی احتیاج دارد. از این‌روست که می‌بینیم تمام سطح جانبی ماهواره با سلول‌های خورشیدی پوشیده شده‌اند. اما سلول‌های خورشیدی تنها زمانی قادر به تولید جریان برق موردنیاز کل ماهواره خواهند بود که خورشید بر آنها بتابد.

می‌دانیم ماهواره رصد تقریبا روزی ۱۵ بار زمین را دور می‌زند. این بدان مفهوم است که ماهواره رصد در یک شبانه‌روز ما ۱۵ شب و روز را تجربه می‌کند. هر شبانه‌روز رصد ۹۰ دقیقه طول می‌کشد، بنابراین اگر بخواهیم تنها بر صفحات خورشیدی ماهواره متکی باشیم، به ازای هر ۴۵ دقیقه کار باید ماهواره را چهل و پنج دقیقه تعطیل کنیم.

اما این موضوع به هیچ وجه خواسته طراحان نبوده است. بنابراین ماهواره رصد علاوه بر صفحات خورشیدی به باتری‌های داخلی قابل شارژ و سیستم کنترل تولید و توزیع برق نیز مجهز است. هنگامی که رصد در بخش روز زمین قرار دارد، پنل‌های خورشیدی علاوه بر تامین نیاز ماهواره به برق، باتری‌های آن را نیز شارژ می‌کنند. همین باتری‌ها در بخش تاریک و شب زمین وظیفه تامین برق ماهواره را از صفحات خورشیدی تحویل می‌گیرند.

در بیشتر ماهواره‌هایی که طول عمرهای طولانی برای مثال ۱۰ تا ۱۵ سال دارند٬ یکی از دلایل از کار افتادگی و خاموشی همیشگی آنها خراب شدن باتری‌ها است. باتری‌های فضایی مانند اسلاف زمینی خود با توجه به میزان جریان برقی که از آنها کشیده می‌شود و عمق تخلیه در زمانی که ماهواره بخش تاریک مسیر مداری خود را طی می‌کند٬ به تعداد دفعات مشخصی قادر به شارژ و دشارژ هستند و به مرور میزان شارژ پذیری آنها کم و کمتر می‌شود تا جاییکه برق ذخیره شده در باتریها پاسخگوی نیاز ماهواره در بخش سایه مدار نیست. البته این مشکل برای ماهواره رصد به دلیل طول عمر کوتاه آن مصداقی ندارد.


ماهواره رصد در مدار بسیار کم‌ارتفاعی تزریق شده است. آنقدر کم ارتفاع که اثرات بازدارنده جو زمین بشدت پارامترهای مداری آن را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند. جو زمین را می‌توان به دو محدوده غلیظ و رقیق تقسیم‌بندی کرد. متعارف است که می‌گویند اتمسفر زمین تا ارتفاع یک هزارکیلومتری از سطح زمین گسترده شده است. اما واقعیت این است که اگر از ارتفاع ۸۰ کیلومتری زمین بالاتر روید جو به قدری رقیق می‌شود که می‌توان عملا حضور در خلأ را اعلام کرد. اما دانشمندان معتقدند مرز بین جو زمین و فضا در ارتفاع یکصد کیلومتری جایی که آن را
خط کارمن می‌نامند، قرار دارد. از این محدوده تا ارتفاعات بسیار بالاتر و حتی در هزار کیلومتری زمین هم مولکول‌های گازی جو زمین تشخیص داده شده‌اند. اما جالب توجه است که در چنین ارتفاعاتی فاصله بین هر دو مولکول گاز به چند صد کیلومتر می‌رسد؛ بنابراین موافق خواهید بود که از این چند هزار مولکول هوا صرف‌نظر و آنجا اعلام خلأ کنیم.

در ارتفاع ۲۶۰ کیلومتری زمین، جایی که ماهواره رصد در نزدیک‌ترین فاصله به معبود آبی رنگ خود، یعنی زمین قرار دارد غلظت جو بسیار اندک است، به طوری که می‌توان انتظار داشت در هر چند صد متر یکبار با یک مولکول هوا برخورد کنیم. اما اگر به خاطر آوریم که ماهواره رصد با سرعتی در حدود ۲۹ هزار کیلومتر بر ساعت در حال چرخیدن به دور زمین است اذعان خواهیم کرد وجود چند صد هزار مولکول هوا در هر بار چرخیدن به دور زمین، خود خواهد توانست در طولانی مدت سرعت ماهواره و به طبع آن ارتفاع پروازی آن را را کم و کمتر کند تا جایی که جو زمین مانند یک گرداب ماهواره را ببلعد و رصد دیگر قادر به فرار از چنگال اصطکاک سرسام‌آور آن نباشد.

ماهواره رصد هر روز که از عمر آن می‌گذرد و هر چرخی که به دور زمین می‌زند، بخشی از انرژی‌مداری خود را از دست می‌دهد و بیشتر و بیشتر به درون اتمسفر غلیظ‌تر زمین فرومی‌غلتد.

تصویر خیالی از بازگشت یک ماهواره به جو زمین
تصویر خیالی از بازگشت یک ماهواره به جو زمین
انتظار نمی‌رود بقایایی از ماهواره رصد-۱ به زمین برسد.

 انتظار می‌رود پس از حدود یک ماه و نیم اثرات جو زمین به قدری بر انرژی‌مداری و پارامترهای مداری ماهواره اثر بگذارد که مسیر پرواز بالستیکی ماهواره رصد را کج کرده و این ماهواره نیز مانند سلف موفق خود یعنی ماهواره امید سقوط کند و در جو زمین بسوزد. این آینده‌ای دراماتیک برای ماهواره‌ای است که آینده فضایی کشورمان و کل سیاره آبی‌رنگ‌مان را وارد عصر تصویرهای فضایی ایرانی از زمین خواهد کرد.
 

ماهواره رصد از دیدگاه مهندسی فضاییماهواره رصد از دیدگاه مهندسی فضایی


پرتاب موشک فضایی سفیر رصد و تزریق مداری ماهواره دانشجویی رصد-۱ را می‌توان برای کشور اهورایی ایران یک افتخار و گامی بزرگ تلقی کرد. متاسفانه بازی‌های سیاسی کودکانه داخلی و خارجی این دست‌آورد بزرگ را تبدیل به بازیچه‌ای سیاسی ساخته است که در میانه پرگرد و خاک آن تنها زحمات آرش‌های معاصر سرزمین ما به فراموشی سپرده می‌شود.

ما هم در دانش فضایی از افتخار آفرینی دانشمندان و مهندسان ایرانی در ارسال ماهواره رصد به فضا بسیار خوشحال و مغروریم. اما نباید فراموش کنیم که همه فعالیتهای علمی، اکتشافات و اختراعات امروزی بدون توجه به اینکه در چه سرزمینی رخ می‌دهند بر پایه و به پشتوانه یافته‌های علمی فراوانی شکل می‌گیرند که از ابتدای تاریخ پیدایش بشر و در گوشه گوشه سیاره زیبای زمین از شرق تا غرب آن، ایجاد و جمع‌آوری شده‌اند.

دانش فضایی عمیقاً آرزو دارد روزگاری فرا رسد که زمینیان فارغ از مرزهای خنده‌دار و کودکانه سیاسی و جغرافیایی دست در دست هم دهند برای کشف اسرار کائنات و نجات سیاره زیبایمان از آنچه خود بر سر آن آورده‌ایم.

.  شهرام یزدان‌پناه، پژوهشگر٬ نویسنده و مدرس دانش و فناوری فضایی .


برای تهیه این مطلب از منابع زیر استفاده شده است:
       ... ديدن زمین با چشم نازک بين ایرانی
       ... ماهواره امید و عصر فضایی ایران
 
       ... ماهواره رصد در مدار زمین

دانش فضایی مطالعه مطالب زیر را نیز به شما توصیه می‌کند:
       ... مکانیک مدارهای فضایی، قوانین حرکت سیاره‌ای کپلر
       ... 
تأمين برق در كاوشگر فضایی "افق‌های نو"
       ... روز ملی فناوری فضایی
       ... رونمایی از سامانه فضایی ایران

       ... آزمایشگاه ایرانی در فضا
       ... پسماندهای فضایی
       ... تعقیب آنلاین ماهواره رصد-۱ در فضا
 

مقاله‌های علمی   مهندسی فضایی   ماهواره رصد   ایران در فضا   ماهواره   ماهواره سنجش از دور   موشک فضایی سفیر   بوم گرادیان جاذبه   تأمین برق در فضا   شهرام یزدان‌پناه   

کلیدواژه‌ها:

ارسال به بالاترین  ارسال به دنباله  ارسال به فیس‌بوک  ارسال به دلیشز  ارسال به گوگل بوکمارک  ارسال به گوگل باز  ارسال به کلوب دات کام  


آخرین مطالب منتشر شده در دانش فضایی

چند مطلب تصادفی از دانش فضایی

::  سيد رضا صائبي نيا  ::
لطفا بفرماييد الان يعني 7/5/90 ماهواره رصد كجاست ؟ هر چي گشتم پيداش نكردم بلايي سرش اومده؟

::  بهمن لک  ::
من نیز به نوبه خودم به تمامی کسانی که دراین امر خطیر ومهم برای ایران اسلامی باجانو دل زحمت کشیده اند خسته نباشیدوخداقوت عرض میکنم واز خداوند منان می خواهم که هرروز بر قدرت علمی فضایی این مرز پرگهر بیافزاید ونام ایران وایرانی رادر سرتاسر گیتی به ثبت رساند.پس باتوکل برخداوصاحب اصلی این مرزوبوم یعنی صاحب الاصروالزما (عج منتظر می مانیم.

نظر شما چیست؟                         
 
*  نام و نام خانوادگی
*  پست الکترونیک
(نمایش داده نخواهد شد)
آدرس وبگاه

دانش فضایی همواره آماده پاسخگویی به پرسش‌های شما درباره مقالات منتشر شده٬ است .

شما همچنین می‌توانید با استفاده از این فرم اطلاعات تکمیلی خود را درباره این مطلب با سایر خوانندگان دانش فضایی به اشتراک بگذارید.

 

صفحه نخست

رویدادهای فضایی

مقاله‌های علمی

مراكز فضایی دنیا

اینترنت و فضا

ارتباط با ما

درباره دانش فضایی

انوشه انصاری

ایران در فضا

رادیو دانش فضایی

تلویزیون دانش فضایی



آخرین مطلب:

 

RSS Feed

با عضو شدن در لیست علاقمندان دانش فضایی، اولین کسی باشید که مطالب این وب‌سایت را می‌خوانید٬ می‌بینید یا می‌شنوید:

::  عضو شوید  ::


دوست دانش فضایی شوید

فیدبرنر دانش فضایی دانش فضایی در توییتر دانش فضایی در فیس‌بوک دانش فضایی در فرندفا دانش فضایی در پیغامک 

تبلیغات
موسسه طبیعت آسمان شب٬ فروشنده انواع تلسکوپ و دوربین دوچشمی٬ میکروسکوپ٬ لوازم عکاسی٬ سه پایه و مقر٬٬ کتاب و پوستر و طراح و سازنده انواع رصدخانه و آسمان نما
خرید و فروش انواع تلسکوپ
 

 

معرفی یک کتاب فضایی
معاهدات و اصول فضای ماورای جو سازمان ملل متحد
معاهدات و اصول ماورای جو سازمان ملل متحد

 

دانشنامه فضایی٬ سازمان فضایی ایران
مجله نجوم
پارس اسکای

آویا٬ پایگاه اطلاع‌رسانی هوافضای ایران

نظر خود را درباره دانش فضایی به آلکسا بگویید

قطار وبگردی

ايروشاپ٬ اولين فروشگاه اينترنتي تخصصي مهندسي هوافضا

پرسش و پاسخ‌های کانوت

صفحه نخست   .  درباره دانش فضایی   .  نقشه سايت   .  تماس با دانش فضایی  انوشه انصاری٬ بانوی ایرانی در فضا

 برداشت از مطالب وب‌سايت   دانش فضایی  به شرط ذكر منبع و ايجاد لينك به صفحه مطلب مورد نظر،  آزاد است