دانش فضایی

دانش فضایی

صفحه نخست . مقاله‌های علمی . تاریخچه سفر به فضا . دوران پس از شاتل‌های فضایی

 

پنجشنبه, ۲ آذر ۱۳۹۶

این مطلب تا کنون ۵۰۶۳ بار خوانده شده است

جمعه، ۳۱ تیر ۱۳۹۰

دوران پس از شاتل‌های فضایی

 
دوران پس از شاتل‌های فضایی

بازگشت شاتل فضایی آتلانتیس به زمین از آخرین سفر فضایی یک شاتل٬ جهان را وارد عصر جدیدی خواهد کرد که دوران پس از شاتل‌ها نام گرفته است. در این نوشتار تلاش خواهیم کرد تا نگاهی به آغاز٬ انجام و پایان این دوره سی ساله بیاندازیم. دورانی مملو از شادی و غم٬ افتخار و سرشکستگی٬ پیروزی و شکست.

 

پنجشنبه٬ ۳۰ تیر ۱۳۹۰٬ آخرین شاتل فضایی از سفر ۱۳ روزه خود به زمین بازگشت تا دوره سی ساله‌ای را که پر شده است از امید و آرزو و یأس و اندوه و غرور و سرشکستگی به پایان برساند. بازگشت شاتل فضایی آتلانتیس به زمین از آخرین سفر فضایی یک شاتل٬ جهان را وارد عصر جدیدی خواهد کرد که دوران پس از شاتل‌ها نام گرفته است. در این نوشتار تلاش خواهیم کرد تا نگاهی به آغاز٬ انجام و پایان این دوره سی ساله بیاندازیم. با ما همراه شوید.

 

حدود شش ماه قبل از قدم گذاشتن تاریخی نیل آرمسترانگ بر سطح خاکستری رنگ ماه، ناسا طرحی را در دستور کار خود قرار داده بود که آن روزها فاز A نامیده می‌شد و هدف آن ساخت وسیله نقلیه‌ فضایی ارزان قیمتی بود که بتواند چندین بار مورد استفاده قرار گیرد. اگر به یاد بیاوریم که آن زمان جنگ سرد در داغترین لحظات تاریخی خود قرار داشت، حضور نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا در کنار ناسا برای طراحی چنین فضاپیمایی که بتواند بارها به فضا سفر کند و تعداد زیادی خدمه را نیز با خود به فضا ببرد، عجیب به نظرمان نخواهد رسید٬ چرا که در آن زمان ارتش آمریکا در فکر ایجاد نیروی فضایی خود بود. طرحی که بعدها با توافق‌نامه‌های متعدد بین‌المللی منتفی شد. ناسا نیز از حضور نیروی هوایی در این پروژه به دلیل قدرت اقتصادی و نفوذ سیاسی فراوان آنها، خشنود بود و از این ماجرا استقبال می‌کرد.

هنگامی که دوران آپولوها در حال اتمام بود، سیاست‌های فضایی آمریکا در بخش پروازهای سرنشین‌دار توسط پرزیدنت نیکسون به مدارگردی در اطراف زمین محدود شد تا بودجه‌های کلان برنامه‌‌های جاه‌طلبانه‌ای مثل سفر انسان به مریخ، صرف کارهای مهمتری البته از نظر وی و مشاورانش، گردد. همه این رویدادها و تصمیم‌گیری‌ها در نهایت به نفع تخیل تازه پرداخته شده‌ای از آب درآمد که در سالهای بعد به بزرگترین دستاورد فناورانه آمریکا در فضا تبدیل می‌شد.ابتدا طرح‌های فراوانی مطرح بود. اما عقیده بر این استوار شد که وسیله حمل و نقل فضایی آینده باید از نقطه نظرهای هزینه ساخت، هزینه بهره‌برداری و توانایی برای ارسال وزن بیشتر محموله به فضا٬ بهینه از آب درآید.

سال ۱۹۷۲ (۱۳۵۱ شمسی)٬ پرزیدنت نیکسون (نفر سمت راست) به همراه جیمز فلچر٬ رئیس وقت ناسا سه روز قبل از تصویب بودجه شاتل‌های فضایی توسط کنگره آمریکا
سال ۱۹۷۲ (۱۳۵۱ شمسی)٬ پرزیدنت نیکسون (نفر سمت راست) به همراه جیمز فلچر٬ رئیس وقت ناسا سه روز قبل از تصویب بودجه شاتل‌های فضایی توسط کنگره آمریکا

 این لیست پر و پیمان نیازمندی‌ها از یک طرح بزرگ سرچشمه می‌گرفت. آمریکا قصد داشت بزرگترین سازه و به عبارت امروزی ایستگاه فضایی را در مدار زمین بسازد تا پایگاهی برای مراقبت از فضا در دوران جنگ سرد و سفرهای جاه‌طلبانه به آن سوی مدار ماه در منظومه شمسی باشد. این بود که طرح مدارگردی که بتواند در جو زمین مانند یک گلایدر پرواز کند با بوسترهای کمکی که احتمالا سوخت جامد بسوزانند٬ روی میز قرار گرفت و شکل عوض کرد و قیافه تغییر داد تا اینکه شبیه آن چیزی شد که ما امروز شاتل فضایی می‌شناسیمش.

این تصویر شاتل انترپریز را که در واقع یک نمونه آزمایشی بود را در حال جدا شدن از هواپیمای مخصوص خود برای انجام یکی از پنج تست پروازی نشان می‌دهد.
این تصویر شاتل انترپریز را که در واقع یک نمونه آزمایشی بود را در حال جدا شدن از هواپیمای مخصوص خود برای انجام یکی از پنج تست پروازی نشان می‌دهد.

اولین شاتل فضایی در واقع هیچگاه به فضا نرفت. انترپرایز یک مدل از شاتل فضایی بود که برای آزمایش بخش پرواز در جو زمین و فرود در فرودگاه ساخته شده بود. به همین دلیل این شاتل فضایی فاقد کاشی‌های عایق حرارتی و موتور بود.

در اواخر سال ۱۳۵۶شاتل انترپرایز سوار بر یک بوئینگ ۷۴۷ برای اولین بار پرواز را آزمود. طی پنج پرواز بر دوش هواپیمای پهن پیکر بوئینگ ۷۴۷ موارد بسیاری از جمله توانایی هدایت و کنترل شاتل جهت فرود آوردن آن بر باند فرودگاه مورد تست قرار گرفت.

دومین شاتل فضایی که از کارخانه سازنده خود بیرون آمد٬ تفاوت‌های عمده‌ای با انترپرایز داشت. این تفاوت‌ها تنها به دلیل عملیاتی بودن شاتل فضایی کلمبیا نسبت به آزمایشی بودن انترپرایز نبود٬ بلکه در فرایند طراحی و ساخت کلمبیا ایده‌ها و مشکلات جدیدی رخ نشان دادند که باعث شد اساسا کلمبیا با انترپرایز تفاوت داشته باشد.

اولین مأموریت شاتل کلمبیا در فروردین ۱۳۶۰ اولین پرواز فضایی شاتل‌های فضایی نیز بود. از سال ۱۳۵۴ که آمریکاییها آخرین مأموریت فضایی سرنشین‌دار خود را با فضاپیماهای معروف آپولو به مقصد یک کپسول فضایی سایوز منتظر در مدار انجام داده بودند٬ برای حدود شش سال این کشور فاقد هر گونه وسیله نقلیه فضایی مناسب جهت انتقال انسان به فضا بود و اینک شاتل فضایی کلمبیا می‌رفت تا بار دیگر جا را برای حضور کابوی‌ها در فضا باز کند. اولین پرواز شاتل فضایی کلمبیا را مأموریت STS-1 می‌نامند. ما امروز شاهد مأموریت جاری STS-135 هستیم و اگر به خاطر آوریم که مأموریت STS-51-L هیچگاه نتوانست جو زمین را پشت سر بگذارد٬ در خواهیم یافت که پنج شاتل‌ فضایی ساخته شده٬ توانسته‌اند ۱۳۴ بار حضور در فضا را تجربه کنند.

پنج شاتل فضایی کلمبیا (نخستین پرواز در سال ۱۳۶۰)٬ چالنجر (نخستین پرواز در سال ۱۳۶۲)٬ دیسکاوری (نخستین پرواز در سال ۱۳۶۳)٬ آتلانتیس (نخستین پرواز در سال ۱۳۶۴) و نهایتا
اندور (نخستین پرواز در سال ۱۳۷۱) از زمان ساخت خود به اسبان قدرتمند برنامه‌های فضایی سرنشین‌دار ایالات متحده آمریکا تبدیل شدند. این پنج برادر در دوران سی ساله خود٬ خدمات فراوانی در راستای کاوش‌های فضایی و تجهیز دو ایستگاه فضایی میر و بین‌المللی داشته‌اند. تعمیر تلسکوپ فضایی هابل و برخی از ماهواره‌های در راه مانده٬ بازگرداندن ماهواره‌های مستعمل به زمین٬ تزریق خیلی از کاوشگران سیاره‌ای که این روزها سیارات دور و نزدیک منظومه شمسی را برای یافتن پاسخ‌ پرسش‌های بزرگ ما می‌کاوند٬ و انجام صدها مورد آزمایش زیستی و شیمیایی در فضا توسط فضانوردان دانشمند٬ از دستاوردهای پر افتخار آنها بوده است.

آزمایش زمینی٬ انترپرایز
آزمایش زمینی٬ انترپرایز

اولین پرواز٬ کلمبیا
اولین پرواز٬ کلمبیا

اولین مأموریت چالنجر
اولین مأموریت چالنجر

خدمه دیسکاوری
خدمه دیسکاوری

اولین مأموریت اندور
اولین مأموریت اندور

آخرین فرود آتلانتیس
آخرین فرود آتلانتیس

اما این خانواده پر افتخار روزهای تلخی را نیز تجربه کرده است. با آنکه هنوز چند روزی مانده بود تا کارکنان ناسا پنجمین سالگرد به خدمت گرفتن شاتل‌های فضایی را جشن بگیرند اما عملیات فشرده و حجیم آماده‌سازی شاتل جوان چالنجر تمام توان و تمرکز فکری آنها را به خدمت گرفته بود. بیست و پنجمین پرواز شاتل‌های فضایی و دهمین مأموریت فضایی چالنجر در راه بود. ثانیه‌ها یکی پس از دیگری گذشت تا اینکه غرشی مهیب پایگاه پرتاب فضایی کندی را به لرزه درآورد. غریو شادی مردمی که با افتخار این صحنه دلهره‌آور را تماشا می‌کردند فضا را پر کرده بود تا اینکه ۷۳ ثانیه پس از آغاز پرواز٬ ناگهان چالنجر در برابر دیدگان هزاران تماشاچی حاضر در محوطه و میلیونها نفری که صحنه پرتاب را به طور مستقیم از تلویزیون تماشا می‌کردند٬ منفجر شد و همه هفت فضانورد آن جان باختند.

پس از فاجعه چالنجر٬ شاتل‌های فضایی بیش از ۸۰ بار دیگر به فضا پریدند. مأموریت STS-107 را شاتل کلمبیا٬ بزرگترین برادر ناوگان شاتل‌ها بر عهده گرفته بود. عملیات پرتاب٬ تزریق در مدار٬ پهلو گرفتن در کنار ایستگاه فضایی و بازگشت به زمین به خوبی انجام شده بود و مشکلی خود را نشان نمی‌داد. در لحظات حساس ورود شاتل به جو زمین و هنگامیکه دما در برخی نقاط شاتل تا هزاران درجه سانتی‌گراد بالا می‌رود٬ یک صدمه کوچک در کاشی‌های سرامیکی عایق بال چپ کلمبیا٬ یک فاجعه بزرگ دیگر را رقم زد. باز هم یک شاتل در آسمان کشور آمریکا منفجر شد تا بر همگان ثابت شود که فضانوردی پس از چهل و اندی سال از آغاز آن هنوز کاری خطرناک است. مرگ ۷ فضانورد حاضر در شاتل فضایی کلمبیا با احتساب هفت کشته شده قبلی٬ از شاتل‌های فضایی یک قاتل بزرگ ساخت که قلب هر فضانورد و البته وابستگان آنها را در تمامی پرتاب‌های بعدی شاتل‌ها٬ به شدت به تپش وامی‌داشت.

پس از فاجعه کلمبیا٬ تمامی ساختارهای سازنده و فرآیندهای پرتابی شاتل فضایی بازنگری شد تا آمریکا تحت لوای برنامه بازگشت به فضا بار دیگر شاتل‌ها را به خدمت گیرد تا به امروز که شاهد آخرین مأموریت آخرین شاتل فضایی هستیم. شاتل فضایی آتلانتیس با مأموریت STS-135 پرونده سی ساله شاتل‌های فضایی را که سرشار از شادی و افتخار و پیشرفت علمی و توسعه فناوری و اشک و اندوه و امید و بازگشت و حرکت به جلو بود٬ خواهد بست تا یک بار دیگر پس از خاتمه به خدمت‌گیری موشک‌های فضایی ساترن-۵ جهان شاهد آمریکایی بدون وسیله نقلیه فضایی باشد.

از همین حالا حدس و گمان‌ها آغاز شده است. بسیاری در آمریکا از خود می پرسند که آیا فضانوردان آنها که روزگاری با هر قدمی که در سطح ماه بر می‌داشتند٬ فخری هم به روس‌ها می‌فروختند٬ باید چشم به گشاده دستی این رقیب سنتی بدوزند تا جایی در کپسول کهنه‌کار فضایی آنها که سایوز نامیده می‌شود برای آمریکاییان کنار گذاشته شود.

شاید هم اروپاییان باید از این فرصت تاریخی حداکثر استفاده کنند و وسیله نقلیه فضایی خود را هر چه زودتر برای استفاده فضانوردان آماده سازند.

آیا فضاپیمای سایوز جایگزین مناسبی برای شاتل‌های فضایی خواهد بود؟

 البته چینی‌ها هم که از هر آب گل آلودی ماهی می گیرند شاید نتوانند از این بازار چند صد میلیارد دلاری بگذرند و کپسول فضایی سرنشین‌دار خود را که دو باری هم امتحان پس داده است را زودتر برای حمل و نقل مسافر به تاکسی تبدیل کنند. کسی نمی‌داند اما شاید شرکت‌های بزرگی هم در داخل خاک این کشور مشغول توسعه سیستم‌های فضایی خود هستند تا بار دیگر بازار اصلی سفر به فضا در داخل این کشور باقی بماند.

هر اتفاقی که بیافتد یک چیز از همین الان کاملا مشخص است و آن قلب‌های بسیاری است که از ندیدن شاتل‌های فضایی٬ این ابر فضاپیماهی پرهزینه در مدار زمین اندوهگین خواهند شد. شاتل‌های فضایی با آن هیبت و مکنت هالیوودی و آن پخش‌های مستقیم پرتاب٬ با آن داستان‌های هیجان‌انگیزی که از زبان فضانوردانش شنیده شده و آن همه تأثیر شگرفی که در علاقمند ساختن صدها هزار کودک و نوجوان به مقوله علم و فناوری داشته است و از همه مهمتر آن همه جان‌های با ارزشی که در طول طراحی٬ ساخت٬ آماده‌سازی و پرواز شاتل‌ها گرفته شده٬ هیچگاه از یادها نخواهند رفت.

شاتل فضایی در مدار


از مجموع شش شاتل فضایی ساخته شده٬ دو تا از آنها همانطور که اشاره شد در حین پرواز منفجر شدند و جز قطعاتی از آنها باقی نمانده است. اما انترپرایز٬ دیسکاوری و اندور که بازنشسته شدند و آتلانتیس که با فرود در مرکز فضایی کندی٬ دوران بازنشستگی خود را آغاز نمود٬ در موزه‌هایی در سرتاسر کشور آمریکا برای همیشه جا خوش خواهند کرد تا همچنان قلب‌های بیشتری را به تپش درآورند و منبع بی‌پایانی شوند از ایده و خلاقیت و انگیزه برای انجام کارهای بزرگ و به ظاهر نشدنی.

دیدگاه‌های افراد در برابر شاتل‌های فضایی همواره یکسان نبوده است. در حالی که برخی آنها را یک اشتباه بزرگ تصمیم‌گیری و فناوری می‌نامیدند٬ برخی نیز شاتل‌ها را بزرگترین دستاورد فناورانه قرن بیستم قلمداد کرده‌اند. جان شانون، مدیر برنامه فعلی مرکز فضایی جانسون واقع در هیوستون ایالات متحده آمریکا در آخرین مصاحبه خود با مجله هوا و فضا گفته است:

مدارگرد شاتل یک فضاپیمای کاملا متفاوت نسبت به همه فضاپیماهای هم عصر خود است. شاتل محیطی برای کار و آزمایش، ابزاری برای راه‌پیمایی فضایی امن، یک کارگاه فضایی مجهز به بازوی رباتیک، یک آزمایشگاه واقعی و مجهزترین تاکسی فضایی دوران خود بوده است. شاتل ابزار حمل و نقل فضایی پیچیده‌ای بود که در لبه بهره‌وری و با کمترین میزان خطا، عملیات فضایی انجام می‌داد.
 

اما واقع‌بینانه است اگر اینگونه نتیجه‌گیری کنیم که شاتل‌های فضایی نیز مانند هر دست‌ساخته دیگری از بشر٬ مجموعه‌ای از خوبی‌ها و بدی‌ها را همزمان داشته است. شاتل‌های فضایی علی‌رغم ظاهر بسیار پیچیده و فنی خود دارای نقاط تاریک بسیاربود. گویا طراحان که از توجه به برخی زوایای این طرح بزرگ خسته شده بودند٬ پاره‌ای از سیستم‌ها و زیر‌سیستم‌های این پرنده هوا و فضایی را به حال خود رها کردند تا بعدهایی که هیچ‌گاه از راه نرسید به آن بپردازند.

در همین رابطه بروس مک اندلس، فضانورد پیشین ناسا و یکی از معروف‌ترین فضانوردان دوره شاتل‌ها که با آزمایش معروف خود با صندلی موتوردار فضایی به معروفترین تصویر انسان تنها در مدار تبدیل شده بود٬ در مصاحبه‌ای اختصاصی با پوریا ناظمی٬ روزنامه‌نگار علمی جام جم می‌گوید:

در کنار تمامی محسناتی که می‌توان برای شاتل‌ها متصور بود، آنها از نقاط ضعفی هم رنج می‌بردند که مهمترین آنها نبود یک سیستم فرار مطمئن بود. بعد ازچهار پرواز آزمایشی اولیه که در آنها سیستم صندلی فرار (مشابه صندلی جت های جنگی) برای دو فضانورد در نظر گرفته شده بود، ناسا اعلام کرد شاتل‌ها به اندازه هواپیماهای مسافربری خطوط تجاری از امنیت برخوردارند. این باور تا زمان حادثه چلنجر باقی ماند. در آن هنگام اما دیگر طراحی یک سیستم فرار کارآمد و موثر٬ هم خیلی دیرهنگام و هم خیلی هزینه‌بر ارزیابی شد.

اگرچه این سیستم در طراحی ابتدایی شاتل‌ها در نظر قرار گرفته شده بود و این سفینه‌ها به سیستم‌های مورد نیاز این کار نظیر سیستم پویش مایکرو‌ویوی فرود و تمام سیستم‌های مورد نیاز محاسباتی کابین مجهز شده بودند اما هیچگاه از این قابلیت استفاده نشد. در تمام فرودهای شاتل‌ها٬ فرمانده فضاپیما یک تا دو دقیقه قبل از نشستن بر سطح زمین٬ کنترل دستی شاتل را به دست می‌گرفت . اگرچه انجام چنین فرودی بسیار جذاب است اما از نظر مالی هم بسیار گران در می‌آید چرا که خلبانان شاتل نیازمند طی کردن دوره‌های تخصصی و حرفه‌ای برای این کار هستند. این نکته مهمی است و در نظر داشته باشید فضانورد آینده‌ای که از ماموریت دو و نیم ساله به مقصد مریخ قرار است به زمین باز گردد دارای توانایی‌ها و دقت فضانوردی که از یک ماموریت دو هفته‌ای در مدار نزدیک زمین به خانه بر می‌گردد نیست و توانایی فرود خودکار باید مورد توجه جدی قرار می‌گرفت.
 

به هر حال٬ خوب یا بد٬ آخرین مأموریت شاتل فضایی هم اینک به پایان راه خود رسیده است و دنیا منتظر وسایل حمل و نقل ارزان‌تر٬ ایمن‌تر و پیشرفته‌تری خواهد ماند تا زمینه لازم جهت تحقق آرزوهای دیرینه نوع بشر برای کشف دنیاهای ناشناخته٬ تجربه حضور در فضا و گردشگری فضایی فراهم آید.
 

. شهرام یزدان‌پناه، پژوهشگر٬ نویسنده و مدرس دانش و فناوری فضایی  .


دانش فضایی مطالعه موارد زیر را نیز به شما توصیه می‌کند:
       ... آغاز و پایان یک ایندیور
       ... آخرین پرواز شاتل فضایی ایندیور
       ... آخرین فضانوردان شاتل فضایی
       ... رادیو دانش فضایی: پرواز آتلانتیس به پایان شاتل‌های فضایی
       ... تلویزیون دانش فضایی: آخرین شاتل

       ... راهپیمایی فضایی برای خنک شدن (STS131)
       ... عکاسی از شاتل فضایی
       ... خطر بزرگی که از کنار گوش شاتل فضایی آتلانتیس گذشت
 

مقاله‌های علمی   تاریخچه سفر به فضا   شاتل فضایی   ایالات متحده آمریکا در فضا   فضاپیما    شهرام یزدان‌پناه   آخرین مأموریت شاتل فضایی   

کلیدواژه‌ها:

ارسال به بالاترین  ارسال به دنباله  ارسال به فیس‌بوک  ارسال به دلیشز  ارسال به گوگل بوکمارک  ارسال به گوگل باز  ارسال به کلوب دات کام  


آخرین مطالب منتشر شده در دانش فضایی

چند مطلب تصادفی از دانش فضایی

::  محمد علی واجد خیاوی  ::
بسیار جالب بود

نظر شما چیست؟                         
 
*  نام و نام خانوادگی
*  پست الکترونیک
(نمایش داده نخواهد شد)
آدرس وبگاه

دانش فضایی همواره آماده پاسخگویی به پرسش‌های شما درباره مقالات منتشر شده٬ است .

شما همچنین می‌توانید با استفاده از این فرم اطلاعات تکمیلی خود را درباره این مطلب با سایر خوانندگان دانش فضایی به اشتراک بگذارید.

 

صفحه نخست

رویدادهای فضایی

مقاله‌های علمی

مراكز فضایی دنیا

اینترنت و فضا

ارتباط با ما

درباره دانش فضایی

انوشه انصاری

ایران در فضا

رادیو دانش فضایی

تلویزیون دانش فضایی



آخرین مطلب:

 

RSS Feed

با عضو شدن در لیست علاقمندان دانش فضایی، اولین کسی باشید که مطالب این وب‌سایت را می‌خوانید٬ می‌بینید یا می‌شنوید:

::  عضو شوید  ::


دوست دانش فضایی شوید

فیدبرنر دانش فضایی دانش فضایی در توییتر دانش فضایی در فیس‌بوک دانش فضایی در فرندفا دانش فضایی در پیغامک 

تبلیغات
موسسه طبیعت آسمان شب٬ فروشنده انواع تلسکوپ و دوربین دوچشمی٬ میکروسکوپ٬ لوازم عکاسی٬ سه پایه و مقر٬٬ کتاب و پوستر و طراح و سازنده انواع رصدخانه و آسمان نما
خرید و فروش انواع تلسکوپ
 

 

معرفی یک کتاب فضایی
معاهدات و اصول فضای ماورای جو سازمان ملل متحد
معاهدات و اصول ماورای جو سازمان ملل متحد

 

دانشنامه فضایی٬ سازمان فضایی ایران
مجله نجوم
پارس اسکای

آویا٬ پایگاه اطلاع‌رسانی هوافضای ایران

نظر خود را درباره دانش فضایی به آلکسا بگویید

قطار وبگردی

ايروشاپ٬ اولين فروشگاه اينترنتي تخصصي مهندسي هوافضا

پرسش و پاسخ‌های کانوت

صفحه نخست   .  درباره دانش فضایی   .  نقشه سايت   .  تماس با دانش فضایی  انوشه انصاری٬ بانوی ایرانی در فضا

 برداشت از مطالب وب‌سايت   دانش فضایی  به شرط ذكر منبع و ايجاد لينك به صفحه مطلب مورد نظر،  آزاد است